Poprzednia

ⓘ Śląsk Austriacki




Śląsk Austriacki
                                     

ⓘ Śląsk Austriacki

Śląsk Austriacki – prowincja utworzona w 1742 roku z pozostałej w monarchii Habsburgów części Śląska: Księstwa Cieszyńskiego, państw stanowych: bielskiego, frydeckiego, frysztackiego, bogumińskiego, Niemiecka Lutynia oraz części dawnych księstw opawskiego, karniowskiego i nyskiego.

Formalnie od I rozbioru Polski do 1860 do Korony Czeskiej a więc i Śląska Austriackiego włączono Księstwa Zatorskie i Oświęcimskie będące w średniowieczu częścią Śląska, jednak administracyjnie były częścią Galicji. W XVIII wieku do utworzenia Cesarstwa Austriackiego był jako alternatywna nazwa dla Śląska austriackiego używany termin "Śląsk Czeski”.

Historycznie Śląskiem Austriackim nazywana była również część Łużyc, Dolny oraz Górny Śląsk znajdujących się w granicach Czech będących wówczas częścią Austrii, które po trzech wojnach śląskich w latach 1740–1763 zdobyły Prusy.

                                     

1. Historia

Po trzech wojnach śląskich teren Śląska został podzielony ostatecznie w 1763 pomiędzy Prusy i Austrię formalnie Królestwo Czech. Do państwa Hohenzollernów włączono większą część Śląska, który został nazwany Śląskiem Pruskim. Przy Habsburgach pozostały jedynie południowe fragmenty Księstwa Nyskiego, Karniowskiego oraz Opawskiego, a także niemal całe Księstwo Cieszyńskie. Habsburgowie stracili również ziemię kłodzką, włączoną administracyjnie do pruskiego Śląska.

Śląsk Austriacki będący częścią Korony Czeskiej, tzw. krajów Korony Świętego Wacława miał postać dwóch terytoriów nie połączonych ze sobą – oddzielał go wąski klin graniczny Moraw w okolicach Ostrawy. W granicach Śląska Austriackiego znajdowały się również liczne enklawy morawskie, m.in. Ziemia Osobłoska pobliżu Zlatých Hor, przy granicy z Prusami. Jednocześnie istniały dwie enklawy, które należały do Moraw również administracyjnie – były to miejscowości Botenwald Butovice oraz Neu Würben Nové Vrbno. Jednocześnie jedną z enklaw morawskich Kietrz Habsburgowie stracili po wojnach śląskich na rzecz Prus.

W strukturze Kościoła katolickiego Śląsk Austriacki podzielony był pomiędzy diecezję wrocławską obszar księstwa nyskiego na zachodzie i księstwa cieszyńskiego na wschodzie, dla którego w 1770 powstał wikariat generalny oraz diecezji ołomunieckiej pozostały obszar wokół Opawy i Karniowa. W powstałej po 1781 strukturze Kościoła ewangelickiego austriackiej Przedlitawii Śląsk Austriacki podlegał superintendenturze morawsko-śląskiej i powstałemu w 1807 senioratowi śląskiemu.

Część regionu położoną wokół Opawy Troppau nazywano Śląskiem Opawskim, względnie zachodnim, natomiast wokół Cieszyna – Śląskiem Cieszyńskim, względnie wschodnim. Rozmiar Śląska Austriackiego to 5147 kilometrów kwadratowych bez enklaw morawskich.

W latach 1763–1782 był jedną z samodzielnych prowincji państwa Habsburgów, a od 1860 krajem koronnym oficjalnie pod nazwą Herzogtum Ober- und Niederschlesien – Księstwo Górnego i Dolnego Śląska z autonomią oraz własnym sejmem krajowym. Stolicą była Opawa. Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego będącego częścią Korony Czeskiej, przez co jego powierzchnia wzrosła o 2.5 tysiąca kilometrów kwadratowych. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego.

W czasie Wiosny Ludów w Cesarstwie Austriackim miały miejsce ogromne zmiany społeczno-polityczne, jak również silne ruchy narodowowyzwoleńcze. Na tej kanwie, w kwietniu 1848 w Wiedniu powstał Związek Ślązaków Austriackich. Wydarzenia te zmusiły Austrię do reform społecznych np. zniesienie pańszczyzny 7 września 1848 i politycznych, przejawiających się m.in. w uznaniu równouprawnienia wszystkich narodów Cesarstwa rozporządzenie 4 marca 1849. Nastąpiła również emancypacja sądownictwa i administracyjna Gmin w Austriackiej części Śląska i ostatecznie 30 grudnia 1849 roku wydano rozporządzenie o utworzeniu ziemi śląskiej jako osobnego kraju koronnego i Sejmu Ziemi Śląskiej w Opawie. Od 1866 sześciu śląskich posłów wchodziło w skład Rady Państwa w Wiedniu. Z przerwą 1851–1861 Sejm Śląski działał do rozpadu Austro-Węgier w 1918. W 1910 roku, według spisu powszechnego 45% mieszkańców posługiwali się językiem niemieckim, następnie polskim 33% i czeskim 22%. Znaczna większość mieszkańców deklarowała katolicyzm jako wyznawaną religię.

                                     

1.1. Historia Kalendarium

  • 1918, grudzień – likwidacja przez Czechosłowację prowincji Kraj Sudetów.
  • 1742, 11 czerwca – Podpisanie pokoju we Wrocławiu na mocy którego Fryderyk II opanował prawie cały Śląsk Dolny oprócz części biskupiego księstwa nyskiego – ziemi frywałdowskiej i większość Górnego, w tym księstwo opolskie i raciborskie.
  • 1783 – podział terenu Śląska Austriackiego na obwody opawski i cieszyński.
  • 1741, 10 czerwca – Zwycięstwo pruskie nad Austrią w bitwie pod Małujowicami i zajęcie Śląska przez Prusy.
  • 1770 – ustanowienie Wikariatu Generalnego austriackiej części diecezji wrocławskiej dla dwóch komisariatów: cieszyńskiego powstałego w 1642 i nyskiego/frywałdowskiego 1746
  • 1751 – podział Śląska Austriackiego ze stolicą w Opawie na obwody karniowski cz. Krnovský kraj, niem. Jägerndorfer Kreis, opawski cz. Opavský kraj, niem. Troppauer Kreis i cieszyński cz. Těšínský kraj, niem. Teschner Kreis.
  • 1763 – pokój w Hubertusburgu, utrwalenie granic
  • 1918, październik – po powstaniu Czechosłowacji powstała m.in. na zachodzie Śląska Austriackiego Śląsk Sudecki, niem. Sudetenschlesien prowincja Kraj Sudetów niem. Sudetenland, cz. Sudetsko ze stolicą w Opawie jako jedna z prowincji Niemieckiej Austrii.
  • 1850 – podział Śląska Austriackiego na 1 obwód, 7 powiatów politycznych i 22 powiaty sądowe.
  • 1740 – Król pruski Fryderyk II Wielki zajmuje większość ziem Górnego Śląska, poza księstwami cieszyńskim, opawskim i karniowskim.
  • 1782 – Śląsk Austriacki połączony z Morawami, powstało Gubernium morawsko-śląskie.
  • 1849 – Śląsk Austriacki oddzielony od Moraw jako kraina Monarchii austriackiej.
  • 1920, 28 lipca-31 lipca – Rada Ambasadorów podzieliła Śląsk Cieszyńskie między Polskę i Czechosłowację.
  • 1740–1742 – I wojna śląska.
                                     

2. Granice

Pod względem kształtowania granic Śląsk Austriacki składał się z dwóch części historycznego Śląska, rozdzielonych klinem morawskim w okolicach Ostrawy. Na terenie kraju koronnego znalazło się również 26 enklaw morawskich, które jednak administracyjnie podlegały Opawie ale np. płacone podatki były odprowadzane na Morawy.

Po I rozbiorze Polski cesarzowa Maria Teresa zajęła dawne Księstwa Oświęcimskie i Zatorskie i formalnie przyłączyła je do Śląska Austriackiego będącego częścią Korony Czeskiej, przez co jego powierzchnia wzrosła o 2.5 tysiąca kilometrów kwadratowych. Administracyjnie Oświęcim i Zator były jednak częścią Galicji choć do 1860 wraz z innymi ziemiami Korony Czeskiej należały do Związku Niemieckiego.

                                     

2.1. Granice Sytuacja po roku 1918

Po upadku Austro-Węgier w 1918 roku Śląsk Opawski i Cieszyński stały się terenem spornym pomiędzy Polską i Czechosłowacją i przyczyną wojny granicznej. 23 stycznia 1919 wojska czechosłowackie wkroczyły do Polski, chcąc przyłączyć cały rejon Olzy do Czechosłowacji. Wojna graniczna trwała do 5 lutego 1919, nie przynosząc żadnej stronie jednoznacznego zwycięstwa. Podział Śląska nastąpił latem 1920 roku. W tym czasie Polska prowadziła na wschodzie wojnę z sowiecką Rosją, będąc tym samym w sporze o podział Śląska z Czechosłowacją gotowa do daleko idących kompromisów. W tej sytuacji czechosłowacki minister spraw zagranicznych Edvard Beneš osiągnął podział Śląska wzdłuż rzeki Olzy, jak również przyłączenie spornych terenów Spisza i Orawy do Czechosłowacji. 25 czerwca 1920 rada przedstawicieli państw ententy postanowiła wiążąco i bez przeprowadzenia ustalonego w 1918 r. plebiscytu wyznaczyć ostateczny przebieg granicy. Pod naciskiem aliantów 28 lipca 1920 r. Polska i Czechosłowacja podpisały układ graniczny. Konflikt graniczny był tym sposobem oficjalnie zakończony, co jednakże nie oznaczało, że Polska zrezygnowała z roszczeń terytorialnych względem Czechosłowacji. W 1938 r. Polska upomniała się o sporne rejony i uzyskała wcielenie czeskiej części Śląska 2 października 1938. Po II wojnie światowej powrócono do przebiegu granicy z r. 1920.

Ostatecznie konflikt terytorialny pomiędzy CSRS i PRL został zakończony 2 czerwca 1958, kiedy PRL zrezygnowała ze wszelkich roszczeń.

W 1920 r. przyłączono do Czechosłowacji południową część powiatu raciborskiego, tzw. Śląsk Hulczyński z głównym miastem Hulczynem. W 1938 r. na mocy postanowień konferencji monachijskiej większość terenów Śląska austriackiego przyłączono do Niemiec. Polska zajęła tzw. Zaolzie. W 1945 r. przywrócono granicę z 1920 r.



                                     

3. Władze

Pierwszym prezydentem prowincji został hrabia Fryderyk Wilhelm Haugwitz, a stolicą Opawa. W 1743 roku zebrał się sejm składający się z dwóch kurii. W 1782 roku na polecenie cesarza Józefa II Śląsk Austriacki został zlikwidowany i połączony z Morawami w gubernium morawsko-śląskie, którego stolicą zostało Brno.