Poprzednia

ⓘ Literaturoznawstwo




                                               

Literaturoznawstwo

Literaturoznawstwo – dyscyplina humanistyczna, której przedmiotem zainteresowania jest literatura, a przede wszystkim analiza poszczególnych utworów literackich oraz rekonstruowanie historycznoliterackich procesów. W obrębie literaturoznawstwa formułuje się także ogólne teorie oraz metodologie badań literackich. Tak szeroko rozumianą naukę o literaturze można podzielić na trzy zasadnicze działy: krytykę literacką. teorię, historię literatury, Podstawowym kryterium takiego podziału jest różny sposób podejścia do utworu literackiego. Nie ma jednak pomiędzy nimi wyrazistych granic – często zd ...

                                               

Amorfizm

Amorfizm, bezpostaciowość – określenie w powojennych dyskusjach literackich, które używane było w badaniach utworów literackich. Używane było w przypadku określenia utworu lub utworów, które nie posiadają wyraźnej formy, są luźne i nie nawiązują do tradycyjnych wzorców i najczęściej są w formie chaotycznej. Określało rezygnację z klasycznej formy układu kompozycyjnego czego konsekwencją było ograniczenie wartości poznawczych danego utworu.

                                               

Anachronizm

Anachronizm – sposób wysłowienia niedopasowany do opisywanego w utworze czasu historycznego. Jest to też pojawienie się w tekście przedmiotów, osób, nienależących do opisywanej przez autora epoki lub czasów. Anachronizm wprowadzony nieświadomie przez autora jest błędem, ale często bywa stosowany celowo jako chwyt literacki. Może pełnić wówczas rolę aluzji lub żartu.

                                               

Autobiografizm

Autobiografizm – postawa, dzięki której doświadczenia i przeżycia pisarza zostają wykorzystane i dochodzą do głosu w jego twórczości; skłonność do czerpania tematu literackiego z faktów z własnego życia autora, z własnych przeżyć, pisanie o sobie i o swoim życiu.

                                               

Bracia Serafiońscy (Berlin)

Bracia Serafiońscy - była to nazwa berlińskiego kręgu przyjaciół pisarza E.T.A. Hoffmanna z czasów epoki romantyzmu. Po powrocie Hoffmanna z Drezna do Berlina w roku 1814 krąg literatów spotykał się regularnie w jego mieszkaniu. Do tej grupy, oprócz Hoffmanna należało wielu członków intelektualnej elity Berlina z grona wyższych urzędników pruskich: Adelbert von Chamisso, David Ferdinand Koreff, Theodor Gottlieb von Hippel Młodszy, Julius Eduard Hitzig, Karl Wilhelm Salice-Contessa jak i Friedrich de la Motte Fouqué. Wyprawa Adelberta von Chamisso, mająca na celu opłynięcie świata wraz z je ...

                                               

Carpe diem

Carpe diem, dosłownie "chwytaj dzień” – sentencja pochodząca z poezji Horacego, zawarta w Pieśniach. "Chwytaj dzień, bo przecież nikt się nie dowie, jaką nam przyszłość zgotują bogowie…”

                                               

Collectanea

Collectanea - rękopiśmienny lub wydany drukiem zbiór wypisów z utworów literackich lub dzieł naukowych, odnoszących się zwykle do jednego, węziej lub szerzej zakreślonego zagadnienia. Niekiedy stosowana jest łacińska nazwa takiego zbioru, np. Collectanea Mathematica czy Collectanea Theologica.

                                               

Dedykacja (literatura)

Dedykacja – tekst, zazwyczaj krótki, skierowany do obdarowanego przez ofiarodawcę, a także informacja na temat osoby, której autor poświęca swoje dzieło. Mogą być to słowa własnoręcznie napisane i podpisane przez autora utworu lub właściciela przedmiotu, jak również tekst poprzedzający dzieło. Dedykacja szczególnie intensywnie rozwijała się w renesansie, baroku i romantyzmie jako forma wypowiedzi panegirycznej, kierowana do określonej osoby m.in. w celu wyrażenia szacunku autora dla swojego mecenasa.

                                               

Filhellenizm

Filhellenizm – postawa wyrażająca sympatię wobec Grecji i Greków; termin zwykle używany w odniesieniu do ruchu kulturalnego, literackiego i politycznego w XIX-wiecznej Europie. Celem filhellenów było wsparcie Greków w ich "wybijaniu się na niepodległość”, czyli w wojnie narodowowyzwoleńczej z Imperium Osmańskim toczonej w latach 1821-1830. Termin ten jednak funkcjonował już w starożytności, oznaczając wtedy bądź Greka miłującego ojczyznę, bądź był tytułem przyznawanym czynnym sprzymierzeńcom sprawy Greków. Miłośników greckiej kultury nazywano filhellenami także w renesansie. Współcześnie t ...

                                               

Grafomania

Grafomania, patologiczny przymus pisania utworów literackich. Określenie o wydźwięku pejoratywnym. W większości wypadków pojęcie to dotyczy natręctwa pisarskiego występującego u osób, o których sądzi się, że nie mają odpowiedniego talentu. Jednak grafomania nie musi wiązać się z brakiem predyspozycji pisarskich, może wynikać z rozmijania się z percepcją sztuki i literatury właściwej dla danej epoki. Grafomania jest bardziej zauważalna u autorów, którzy łączą przymus pisania z dążeniem do upowszechniania swoich utworów, mimo negatywnej oceny ich poziomu artystycznego.

                                               

Heteronim

Heteronim - rodzaj pseudonimu literackiego, fikcyjny autor. Od zwyczajnego pseudonimu różni się tym, że ukryty za heteronimem autor tworzy fikcyjną postać, obdarzając ją osobną biografią, wyglądem fizycznym oraz autonomiczną tożsamością i poglądami, często sprzecznymi z doświadczeniami rzeczywistego twórcy. Każdy z heteronimów posiada zazwyczaj własny styl i manierę literacką twórczą. Za mistrza heteronimów uchodzi portugalski poeta i pisarz Fernando Pessoa, który stworzył ich ponad siedemdziesiąt. Innymi twórcami posługującymi się heteronimami byli między innymi Soren Kierkegaard, Romain ...

                                               

Imprimatur

Imprimatur – w publikacjach kościelnych pozwolenie na druk książki, oficjalna aprobata władz kościelnych, wydawana zazwyczaj przez miejscowego biskupa lub generała/prowincjała zakonu. Dawniej formuła ta była umieszczana i na innych dziełach, których poprawność merytoryczna i typograficzna była sprawą wielkiej wagi, np. na farmakopeach. Imprimatur umieszcza się na odwrocie strony tytułowej dzieła lub za przedmową.

                                               

Inedita

Inedita - teksty dzieł literackich niewydanych za życia autora, które pozostają w rękopisach. Inedita są niekiedy publikowane po śmierci autora, nierzadko w postaci dzieł zebranych.

                                               

Konkordancja

Konkordancja – alfabetyczny spis wyrazów, zdań, znaków lub symboli znajdujących się w jakimś dziele literackim lub zbiorze dokumentów czy ksiąg. Jest to zwykle dość obszerne opracowanie zawierające spis wyrazów występujących w wybranym dziele lub w pracach konkretnego autora wraz ze wskazaniem miejsc ich występowania. Choć w bibliografiach językoznawczych spotyka się wiele rodzajów publikacji określanych mianem "Konkordancja” to najczęściej tego terminu używa się do konkordancji biblijnych. Wraz z rozwojem technologii cyfrowych znaczenie konkordancji drukowanych spada z powodu wykorzystywa ...

                                               

Kultura remiksu

Kultura remiksu – termin zaproponowany przez Lawrencea Lessiga polegający na wykorzystaniu istniejących już utworów i połączenie ich w taki sposób, aby powstał całkowicie nowy utwór.

                                               

Kwestia homerycka

Kwestia homerycka lub homerowa – spór dotyczący autorstwa i okoliczności powstania Iliady i Odysei. Choć autorstwo dzieł tradycyjnie przypisywanych Homerowi budziło wątpliwości już w starożytności, to nowożytny spór zapoczątkował Friedrich August Wolf opublikowaną w 1795 roku pracą Prolegomena ad Homerum.

                                               

Licentia poetica

Licentia poetica, także: licencja poetycka, swoboda poetycka – wyrażenie pochodzące z łaciny; oznacza wolność twórczą i poetycką, dopuszczającą odstępstwa od norm językowych, reguł formalnych lub wierności w opisie faktów, zwłaszcza historycznych. Zasada ta dopuszcza w twórczości literackiej maksymalną swobodę, np. tworzenie na potrzeby danego utworu innowacji słownych, stosowanie nigdzie indziej niespotykanych form wyrazowych czy też szczególne dopasowanie szyku wyrazów dla uzyskania efektu metrycznego bądź rytmicznego. W szerszym ujęciu licentia poetica odnosi się również do swobody w za ...

                                               

Literatura piękna

Literatura piękna – typ piśmiennictwa, do którego zalicza się wszystkie teksty o dominującej funkcji estetycznej języka, a więc dzieła literackie, w odróżnieniu od tekstów o charakterze informacyjnym, publicystycznym, naukowym etc. Zakres literatury pięknej jest zależny od kryteriów obowiązujących w danej epoce historycznej. Granice między taką literaturą a innym typem piśmiennictwa, np. użytkowym, nie są łatwe do wyznaczenia przez badaczy, ze względu na występujące licznie gatunki pograniczne. Określenie "literatura piękna” fr. belles lettres zostało wprowadzone w pierwszej połowie XVIII ...

                                               

Literatura popularna

Literatura popularna – dziedzina twórczości literackiej obejmująca utwory adresowane do jak najszerszego kręgu odbiorców, odznaczająca się prostym językiem oraz uproszczonymi schematami fabularnymi, dostarczająca rozrywki i silnych przeżyć emocjonalnych. Nazwa "literatura popularna” jako neutralna aksjologicznie zastępuje dawne określenia, takie jak literatura brukowa, trywialna, tandetna, jarmarczna, straganowa, wagonowa itp.

                                               

Literatura stosowana

Literatura stosowana – termin teoretycznoliteracki utworzony w 1932, potem upowszechniony, przez Stefanię Skwarczyńską. "Literatura stosowana” w ujęciu Skwarczyńskiej to teksty pisane lub ustne o charakterze praktycznym i użytkowym, w odróżnieniu od, tradycyjnie pojętej, "literatury pięknej”, która służy czystemu pięknu. Koncepcję tę Skwarczyńska włączyła po latach w obręb swej uniwersalnej teorii literatury, głoszącej, że "dzieło literackie to każdy sensowny twór słowny” pisany lub ustny. Koncepcja ta otwierała pole badań rozległego obszaru tekstów, zarówno pozbawionych wyraźnej organizac ...

                                               

Manifest literacki

Manifest literacki – publikacja prezentująca założenia programowe jakiegoś kierunku, grupy literackiej, nawet pojedynczego pisarza, specyficzna forma publicystyki literackiej. Tego typu wystąpienie, w czasopiśmie lub jako samodzielny druk, jest adresowane do czytającej publiczności i stanowi teoretyczne uzasadnienie wybranej praktyki literackiej. Z reguły równocześnie dokonuje krytycznej oceny zastanego stanu rzeczy, tradycji, deprecjonuje twórczość poprzedników, zapowiada zwycięstwo nowych idei.

                                               

Maska historyczna

Maska historyczna – zabieg literacki polegający na lokalizowaniu akcji i fabuły utworu w przeszłości historycznej, a nawet legendarno-baśniowej, jednak nie po to, aby przedstawić wizję przeszłości, lecz aby przede wszystkim za jej pomocą przekazać odwołania do czasów współczesnych, aktualnych wydarzeń. Chwyt ten jest stosowany głównie w warunkach cenzury, gdy nie można mówić wprost i należy posługiwać się językiem ezopowym w celu nawiązania kontaktu z czytelnikiem przy równoczesnym "wyłączeniu" z aktu porozumienia osoby cenzora. W klasycyzmie posługiwano się maską historyczną, kierując się ...

                                               

Metafikcja

Metafikcja – literatura traktująca o naturze literatury. Często ironiczna, wprowadza pewien rodzaj więzi emocjonalnej pomiędzy autorem a czytelnikiem. Jako pojęcie pojawiła się w modernizmie, potem widoczna w postmodernizmie, aczkolwiek jej początki można było zauważyć już w XIV-wiecznym zbiorze opowiadań Opowieści kanterberyjskie.

                                               

Metody kognitywne w literaturoznawstwie

Metody kognitywne są unowocześnionymi odmianami metod gramatyczno-tłumaczeniowych, opartych na założeniu, że znając system gramatyczny danego języka, będziemy w stanie tworzyć w nim nieskończoną ilość oryginalnych zdań

                                               

Ferdinand Neureiter

Urodził się w rodzinie o mieszanym pochodzeniu i przez pierwsze lata życia mieszkał w Rydze na Łotwie, gdzie jego ojciec praktykował jako lekarz sądowy. W 1937 r. rodzina przeniosła się do Wiednia. Tam F. Neureiter ukończył szkołę i zaczął poważną naukę języków. Po śmierci ojca studia musiał przerwać i zajął się handlem w rodzinnej firmie. Jako akwizytor przebywał za granicą, m.in. w 1949 r. w Stanach Zjednoczonych, a potem w Anglii. Tam w 1955 r. poznał Marjorie Coxall z Walii, którą w 1956 r. poślubił. Doczekali się dwóch synów: Martina ur. 1961 i Christiana ur. 1964. Później zamieszkali ...

                                               

Nihil obstat

Nihil obstat – formuła umieszczana na wydawnictwach kościelnych, oznaczająca pozwolenie na publikację. Zgoda ta może być wydana przez wyznaczonego do tego celu teologa, który po przeczytaniu danej pozycji stwierdzi, iż treści w niej zawarte nie są sprzeczne z doktryną Kościoła w kwestiach wiary i moralności. Po uzyskaniu statusu "nihil obstat” autor książki może ubiegać się o "imprimatur”, czyli pozwolenie na druk, wydawane przez miejscowego biskupa lub prowincjała zakonnego.

                                               

Opus vitae

Opus vitae – dzieło uznawane za najwybitniejsze w dorobku twórcy lub dzieło, któremu poświęcił on najwięcej czasu i pracy. Przykładem może być Boska komedia, która była opus vitae Dantego Alighieri.

                                               

Parnas

Parnas – pasmo górskie w środkowej Grecji, z najwyższym szczytem wznoszącym się na wysokość 2457 m n.p.m., zbudowane głównie z wapieni. W pobliżu leżało miasto Delfy, siedziba najsławniejszej starożytnej wyroczni i poświęconej Apollinowi świątyni. Obecnie Parnas jest jednym z ważniejszych w kraju ośrodków sportów zimowych, z rozbudowaną i rozległą bazą turystyczną, której centrum znajduje się w miejscowości Arachowa. Większą część masywu Parnasu pokrywa stary, świerkowy drzewostan. Przy zbliżonej także budowie geologicznej, poza okresem suchego, greckiego lata, znaczna część masywu Parnasu ...

                                               

Przekład literacki

Przekład literacki – w literaturoznawstwie termin o dwóch znaczeniach. W pierwszym znaczeniu jest to dzieło literackie, które ma swój pierwowzór w języku obcym ; w drugim proces twórczy, w którym tekst literacki, ukształtowany w jednym języku, zostaje zrekonstruowany w systemie innego języka naturalnego. Definicja przekładu literackiego, a zatem i zawodu tłumacza literackiego zależy od przyjmowanej definicji literatury: węższej, szerszej, lub jeszcze szerszej – literatura rozumiana jako całość piśmiennictwa, wszelkiego rodzaju utwory objęte ochroną prawa autorskiego. Historia przekładu lit ...

                                               

Tytuł (literaturoznawstwo)

Tytuł – wyraz identyfikujący i nazywający dokument. Także słowo, wyrażenie lub grupa znaków tworzących nazwę zasobu lub dzieła, które zawiera. Tytuł spełnia rolę identyfikacyjną, odróżniającą i porządkującą, i w związku z tym powinien być unikatowy, a często niesie z sobą również dodatkowe informacje w zależności od roli, jaką utwór spełnia: np. może przyciągać uwagę odbiorcy, informować o prezentowanej treści lub nawet wprowadzać w jej nastrój. W publikacjach leksykalnych tytułem artykułu jest jego hasło.

                                               

W cieniu Białego Drzewa. Powieść fantasy w XX wieku

W cieniu Białego Drzewa. Powieść fantasy w XX wieku – polska książka z dziedziny literaturoznawstwa autorstwa dr Tomasza Z. Majkowskiego. Została wydana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego w 2013. Jej recenzentem był prof. dr hab. Stanisław Balbusa. Książka analizuje najważniejsze utwory z gatunku fantasy powstałe w XX wieku.

                                               

Wielogłos

Wielogłos – czasopismo naukowe Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego założone w 2007 roku poświęcone problemom teorii, historii i krytyki literatury oraz teatru. W czasopiśmie publikowane są oryginalne artykuły naukowe z dziedziny literaturoznawstwa, recenzje publikacji książkowych oraz dyskusje poświęcone istotnym dla środowiska polonistycznego problemom. Pierwszą redaktor naczelną była Teresa Walas. Jej następcą był Tomasz Kunz. Obecnie funkcję tę pełni Paweł Bukowiec.

                                               

Zagadnienia Rodzajów Literackich

Zagadnienia Rodzajów Literackich – międzynarodowy półrocznik naukowy wydawany od 1958 roku przy Katedrze Teorii Literatury Uniwersytetu Łódzkiego. Powołany przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe oraz profesorów i wykładowców Uniwersytetu Łódzkiego: Stefanię Skwarczyńską, Jana Trzynadlowskiego, Witolda Ostrowskiego. Funkcję redaktora naczelnego pełnili: Stefania Skwarczyńska, Jan Trzynadlowski, Grzegorz Gazda i Jarosław Płuciennik. Zagadnienia Rodzajów Literackich są czasopismem wielojęzycznym – publikacje ukazują się w języku polskim oraz w językach kongresowych. Początkowo publikowane w nim ar ...