Poprzednia

ⓘ I Zarząd Główny KGB




I Zarząd Główny KGB
                                     

ⓘ I Zarząd Główny KGB

I Zarząd Główny KGB, Pierwszy Zarząd Główny Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego ros. Первое главное управление Комитета государственной безопасности, ПГУ – struktura służb specjalnych ZSRR odpowiedzialna za cywilny wywiad zagraniczny.

Przed utworzeniem KGB wywiadem zagranicznym zajmował się w ZSRR Drugi Zarząd Główny Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Po rozwiązaniu Komitetu powstała samodzielna instytucja Centralna Służba Wywiadu, przekształcona w działającą do dziś Służbę Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej SWR.

                                     

1.1. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Szefowie wywiadu zagranicznego

Pierwszym szefem radzieckiego wywiadu zagranicznego, wówczas Wydziału Zagranicznego CzeKa był Jakow Dawtian, zawodowy rewolucjonista. Aresztowany w St. Petersburgu przez carską policję w 1908 i wypuszczony za kaucją, uciekł do Belgii, gdzie studiował na politechnice w Brukseli. Po wybuchu I wojny światowej i wkroczeniu wojsk niemieckich do Belgii został aresztowany i internowany, do Rosji powrócił dopiero po rewolucji. Uczestniczył w wojnie domowej i pracował dla Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych. Na stanowisko naczelnika INO został mianowany na polecenie ówczesnego szefa CzeKa, Feliksa Dzierżyńskiego.

Po odejściu z INO Dawtiana w 1921 roku na bardzo krótko nowym naczelnikiem został Solomon Mogilewski, który parę miesięcy później zginął w wypadku lotniczym.

W 1922 jego miejsce zajął Michaił Abramowicz Trilisser, także rewolucjonista. Specjalizował się w tropieniu konfidentów i politycznych szpiegów w partii bolszewickiej, przed zajęciem stanowiska naczelnika INO prowadził sekcje Europy Zachodniej i Wschodniej. Pod rządami Trilissera wywiad radziecki rzeczywiście się rozwinął. Okres ten charakteryzuje werbowanie zagranicznych agentów, szerokie wykorzystanie emigrantów do zadań wywiadowczych, zorganizowanie sieci niezależnych agentów, rekompensujących szczupłość personelu etatowego i posługiwanie się tzw. łowcami talentów. Sam Trilisser był bardzo pracowity i aktywny, m.in. jeździł osobiście na spotkania za granicę z agentami, np. do Berlina, Paryża, twierdząc że musi mieć rozeznanie w terenie. Pozostał on na stanowisku szefa INO do 1930.

Na miejsce Trilissera przyszedł Artur Artuzow, były szef Departamentu Kontrwywiadu KRO OGPU oraz główny inicjator operacji "Trust”.

W 1936 Artuzowa zastąpił Abram Aronowicz Słucki, komisarz bezpieczeństwa państwowego II rangi. Kiedy stanął na czele wywiadu zagranicznego od 1936 Departament VII GUGB NKWD, w radzieckich organach bezpieczeństwa i wywiadu rozpoczęły się czystki prowadzone na rozkaz Józefa Stalina przez ówczesnego komisarza ludowego NKWD Nikołaja Jeżowa. Słucki zakończył swoje urzędowanie w grudniu 1938 roku z powodu nagłej śmierci na zawał serca; naprawdę został zaproszony do gabinetu Michaiła Frinowskiego, szefa GUGB, I zastępcy ówczesnego szefa NKWD, i otruty.

W ostatnim miesiącu 1938 roku zostali zamordowani kolejni dwaj szefowie, Zelman Pasow i Siergiej Szpigelglas. Wówczas na stanowisku szefa wywiadu jako pełniący obowiązki stanął Paweł Sudopłatow, stary doświadczony NKWDysta, wykonawca zamachu na Jewhena Konowalca przywódcę UON. Sprawował tę funkcję tylko przez 3 tygodnie.

Pod koniec 1938 zastąpił go Władimir Diekanozow, wcześniej zastępca przewodniczącego Gruzińskiej Rady Komisarzy Ludowych i późniejszy ambasador ZSRR w Berlinie. Diekanozow opuścił swoje stanowisko już w 1939 roku, nie dlatego, że nie miał pojęcia o rzemiośle wywiadowczym, lecz ponieważ został ambasadorem w Berlinie.

Zastąpił go urodzony w 1907 roku major bezpieczeństwa państwowego Paweł Michajłowicz Fitin. Nie wywodził się z organów bezpieczeństwa jak jego poprzednicy, z zawodu był rolnikiem, absolwentem wyższej szkoły rolniczej, zastępcą dyrektora naczelnego wydawnictwa rolniczego Sielchozgiz. Oddelegowany przez Komitet Centralny WKPb do osłabionego czystkami NKWD trafił do wywiadu. Swoją pracę w wywiadzie zaczął po zakończeniu 5-miesięcznego kursu w Centralnej Szkole NKWD Szkoła Specjalnego Przeznaczenia, SZON, został oficerem wywiadu, już 1 listopada 1938 został jednym z zastępców Diekanozowa, a już 13 maja 1939 szefem wywiadu, czyli 5 Oddziału GUGB. Pozostał na tym stanowisku przez całą II wojnę światową i przetrwał wszystkie reorganizacje struktur NKWD/NKGB aż do 1946. Nie miało to nic wspólnego z jego fachowością w dziedzinie prowadzenia wywiadu zagranicznego o globalnym zasięgu; był na tyle inteligentny że oparł się na doświadczeniu i radach swoich zastępców.

W 1946 zastąpił go Piotr Kubatkin, który był naczelnikiem jedynie przez trzy miesiące. W lipcu 1946 zastąpił go Piotr Wasilewicz Fiodotow. Na miejsce Fiodotowa w 1949 roku przyszedł Siergiej Sawczenko, a jego w 1951 roku zastąpił generał Jewgienij Pitowranow, długoletni funkcjonariusz radzieckiego wywiadu i kontrwywiadu, w latach 1950-1951 zastępca ówczesnego ministra MGB Wiktora Abakumowa.

Po śmierci Stalina i włączeniu Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego MGB do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych MWD stojący wówczas na czele MWD Ławrientij Beria postawił na stanowisku naczelnika wywiadu swojego człowieka – Wasilija Riasnoja. Po aresztowaniu Berii został on usunięty ze stanowiska naczelnika i zastąpiony przez Aleksandra Paniuszkina, byłego ambasadora ZSRR w USA, który stał na czele wywiadu zagranicznego aż do powołania KGB i jego I Zarządu Głównego.

                                     

1.2. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Pierwsze operacje

Pierwsze operacje wywiadu radzieckiego skupiały się w największym stopniu na rosyjskich wojskowych i politycznych organizacjach emigracyjnych. Zgodnie z wytycznymi Lenina na początku i w połowie lat dwudziestych wywiad zagraniczny obrał za główny cel swoich operacji zagranicznych białogwardzistów, których największe środowiska znajdowały się w Berlinie, Paryżu i Warszawie. Przeprowadzano wówczas gry wywiadowczo-dezinformacyjne, które trwały długie lata, lecz kończyły się pełnym sukcesem.

  • SINDIKAT

Tak było w przypadku operacji "Sindikat”, której głównym celem był Boris Sawinkow, najgroźniejszy jak sądzono w Moskwie białogwardzista, były terrorysta z partii socjalistów-rewolucjonistów, który w Rządzie Tymczasowym, obalonym przez rewolucję bolszewicką, zajmował stanowisko wiceministra obrony. W czasie wojny polsko-bolszewickiej Sawinkow organizował asenterunek do Rosyjskiej Armii Ludowej, która walczyła pod polskim dowództwem przeciwko Armii Czerwonej. Po wojnie Sawinkow osiadł w Warszawie, gdzie założył Ludowy Związek Obrony Ojczyzny i Wolności – NSZRiS. Operację "Sindikat” podzielono na dwie fazy. W pierwszej do organizacji Sawinkowa wprowadzono agenta CzeKa i aresztowano 44 osoby z kierownictwa NSZRiS, którzy w 1921 roku usiedli na ławie oskarżonych w pokazowych procesach. W drugiej fazie operacji, która rozpoczęła się w lipcu 1923 roku, postanowiono aresztować i postawić pod sądem samego Sawinkowa. Sawinkow zwabiony podstępem przekroczył granicę 15 sierpnia 1924 roku, natychmiast został aresztowany i już 27 sierpnia 1924 stanął przed sądem.

  • TRUST

Drugą z bardzo znanych i głośnych operacji radzieckiego wywiadu, wymierzoną także przeciwko emigracji rosyjskiej, była przeprowadzona w latach 20. operacja dezinformacyjno-wywiadowcza o kryptonimie "Trust”. Po zakończeniu wojny domowej, obawiając się możliwości penetracji aparatu radzieckiego przez silne i cieszące się wsparciem służb specjalnych państw zachodnich wojskowe i polityczne organizacje emigracyjne takie jak Ogólnorosyjski Związek Wojskowy ROWS czy Bractwo Białego Krzyża, ówczesny szef radzieckich służb specjalnych, Feliks Dzierżyński, z inicjatywy szefa kontrwywiadu CzeKa Artura Artuzowa. Dostarczone wówczas informacje wywiadowcze z siatek wywiadowczych NKWD i NKGB rozmieszczonych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii pozwoliły naukowcom radzieckim przeprowadzić pierwszy próbny wybuch własnej bomby atomowej już w 1949 roku.

                                     

1.3. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Pierwsze rezydentury

W początkowych latach istnienia Rosji Sowieckiej, Moskwa nie dysponowała wieloma misjami zagranicznymi, które mogły zapewnić oficjalny kamuflaż dla legalnej placówki wywiadu zwanej rezydenturą, dlatego też INO polegało głównie na tzw. nielegałach. W miarę zakładania w zagranicznych stolicach sowieckich przedstawicielstw dyplomatycznych i handlowych tworzono w nich legalne rezydentury pod kierownictwem rezydenta, którego tożsamość ujawniano oficjalnie jedynie ambasadorowi lub posłowi, jeżeli przedstawicielstwo nie miało rangi ambasady. Jeśli w danym kraju działało kilku nielegałów, grupowali się czasami w nielegalną rezydenturę, działając bez osłony immunitetu dyplomatycznego lub oficjalnego przykrycia i kierowali meldunki bezpośrednio do centrali w Moskwie.

                                     

1.4. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Era wielkich nielegałów

Początki i połowa lat trzydziestych przeszły w historii radzieckiego wywiadu zagranicznego jako era wielkich nielegałów. Elita najzdolniejszych wielkich nielegałów nie składała się z Rosjan, lecz z władających wieloma językami kosmopolitów z Europy Środkowej, którzy zanim przeszli do OGPU, pracowali w podziemiach Kominternu i żyli urojoną wizją komunistycznego milenium. Arnold Deutch, czołowy werbownik studentów i młodych absolwentów na uniwersytecie w Cambridge, był austriackim żydem. Dokonania jego i innych nielegałów zachowały się w historii radzieckiego wywiadu jako piątka z Cambridge zob. Siatka szpiegowska Cambridge. Jurij Iwanowicz Modin ur. 1921, jeden z najlepszych oficerów prowadzących w historii radzieckiego wywiadu, prowadził m.in. członków Siatki Szpiegowskiej Cambridge.

                                     

1.5. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Czystki

Era wielkich nielegałów skończyła się wraz z rozpoczęciem przez Stalina czystek w Armii Czerwonej, organach bezpieczeństwa i wywiadu. Zostali rozstrzelani oficerowie wywiadu tacy jak Abram Słucki, komisarz bezpieczeństwa państwowego II rangi, szef 7 Zarządu GUGB, czyli wywiadu zagranicznego. Słucki w grudniu 1938 został zaproszony do gabinetu zastępcy ówczesnego szefa NKWD Nikołaja Jeżowa, Michaiła Frinowskiego, potem wyniesiono jego ciało oświadczając, że zmarł na zawał serca. Prawdopodobnie został otruty kwasem cyjanowodorowym. Zginęli też jego następca, Zelman Pasow, następca Pasowa i przełożony Pawła Sudopłatowa Siergiej Szpigelglas. Po szefach INO przyszedł czas na wysokich oficerów wywiadu pracujących w centrali na Łubiance. W więzieniach znaleźli się m.in. major bezpieczeństwa państwowego Leonid Eitingon, główny organizator akcji zamordowania Trockiego, oraz wielu innych oficerów wywiadu zagranicznego. Pod byle pretekstem wzywano rezydentów, agentów, którzy po powrocie natychmiast trafiali do moskiewskich więzień, a następnie, po wielodniowym katowaniu, pod plutony egzekucyjne NKWD. Niektórzy, domyślając się, że powrót do kraju równa się z wyrokiem śmierci, odmówili powrotu. Tak było z byłym szefem Głównego Zarządu Wywiadu – GRU, Aleksandrem Orłowem.

Czystki stalinowskie w jeszcze większym stopniu dotknęły wywiad wojskowy Armii Czerwonej – GRU. Generał Dimitrij Wołkogonow, autor książki Trockij tom II, Moskwa 1992, na stronie 222 pisze:

W latach 1937-1938 aresztowania w strukturach wywiadu i kontrwywiadu NKWD oraz Razwiedupru objęły około 32 tysiące funkcjonariuszy. Uwięziono, a następnie rozstrzelano prawie połowę pracowników wywiadu, w tym czterech szefów GRU – Jana Berzina, Siemiona Urickiego, Siemiona Giendina, Iwana Proskurowa, prawie wszystkich ich zastępców, oraz większość naczelników wydziałów w centrali wywiadu wojskowego. Uratował się jedynie Aleksandr Orłow, uciekając na Zachód.



                                     

1.6. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Struktura Wydziału Zagranicznego GUGB/INU NKGB-NKWD

Po kolejnych reorganizacjach strukturalnych radzieckich organów bezpieczeństwa państwowego patrz niżej, rozwijał się także wywiad zagraniczny, liczebnie i strukturalnie. Do 1934 roku kiedy powstało NKWD ZSRR, INO podlegało od 1927 roku bezpośrednio przewodniczącemu OGPU, którym był wówczas Wiaczesław Mienżyński. W 1934 roku INO wprowadzono w struktury GUGB.

                                     

1.7. Historia radzieckiego wywiadu zagranicznego Struktura organizacyjna i kierownictwo 5 Wydziału GUGB - koniec 1939

  • Szef Wydziału GUGB: st. major BP Paweł Fitin
4 zastępców
  • major BP Maksim Prudnikow 14.07.1939 – 27.02.1941
  • kapitan/major BP Paweł Sudopłatow 10.05.1939 – 26.02.1941
  • pułkownik Mitrofan Dubowik 10.05.1939 – 27.02.1941
  • major BP Nikołaj Mjelnikow 01.12.1939 – 27.02.1941
Piony Pomocnicze
  • Sekretariat
  • Sekcja Kadr
  • Sekcja Finansowa
  • Sekcja Gospodarcza

Piony operacyjne

  • 2 Oddział Polska
  • 11 Oddział Japonia, Mandżuria
  • 15 Oddział wywiad naukowo-techniczny szef porucznik BP Leonid Kwasnikow 5.1940-26.02.1941
  • 12 Oddział Chiny, t Sinciang
  • 6 Oddział Hiszpania
  • 1 Oddział szef major BP: Paweł Żurawlew
  • 16 Oddział zabezpieczenie operacyjno-techniczne
  • 9 Oddział
  • 14 Oddział
  • 5 Oddział Włochy
  • 7 Oddział
  • 3 Oddział
  • 8 Oddział
  • 13 Oddział Mongolii, Tuwy
  • 10 Oddział
  • 4 Oddział Anglia
  • 17 Oddział wizowy i ewidencja obcokrajowców

Na początku lutego 1941 roku doszło do likwidacji GUGB. Likwidacje rozpoczęto od kontrwywiadu wojskowego którym zajmował się 4 Wydział GUGB. Na podstawie byłego 4 Wydziału Specjalnego powstały trzy odrębne piony zajmujące się kontrwywiadem wojskowym: 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Obrony, który przejął największą część wydziałów i personelu byłego 4 Wydziału GUGB, 3 Zarząd Ludowego Komisariatu Marynarki Wojennej, oraz 3 Wydział NKWD pod kierownictwem Wiktora Abakumowa, który kierował nim do lipca 1941 roku, kiedy NKWD ZSRR ponownie przejął cały kontrwywiad wojskowy pod nazwą Zarząd Oddziałów Specjalnych NKWD ZSRR, a następnie Smiersz. Z pozostałych Wydziałów byłego GUGB utworzono nowy NKGB ZSRR, na którego czele stanął bliski współpracownik Ławrientija Berii, Wsiewołod Mierkułow.

NKGB ZSRR był zorganizowany w ponumerowane Zarządy i Wydziały, wywiad zagraniczny otrzymał status Zarządu i nadano mu numer 1, lecz nazywany był w skrócie INU IN ostrannoje U prawlenije lub 1 Zarząd NKGB. 1 Zarząd NKGB ZSRR odgrywał ważną rolę organizując wywiad ofensywny za granicą, w czasie swojego kródkiego istnienia luty-lipiec 1941 roku do w jego skład wchodziło kierownictwo m.in.: st. major BP Paweł Fitin, zastępcy P. Sudopłatow, Wasylij Zarubin, szef sekretariatu Jewgienij Pinczukow, oraz 8 Oddziałów Operacyjnych zorganizowanych według klucza geograficznego i dwa Wydziały A i B. Za wywiad na ziemiach byłej II Rzczpospolitej odpowiedzialny był Oddział Środkowoeuropejski także nazywany 1 Oddziałem, który odpowiedzialny był także za Niemcy, okupowaną Czechosłowację, sojusznicze w obec Niemiec Węgry oraz po ataku Niemiec na ZSRR dodano tereny zajętej Ukrainy.

W wyniku ataku III Rzeszy na ZSRR i w celu usprawnienia działalności organów bezpieczeństwa na czas wojny z niemcami, 20 lipca 1941 roku NKGB ZSRR na mocy dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR zostało włączone w struktury NKWD ZSRR pod kierownictwem Ł. Berii. Ławrientij Beria jako Ludowy Komisarz Spraw Wewnętrznych rozkazem nr 00983 i 00984 z dnia 31.07.1941 roku, ustanowił szefostwo głównych zarządów zarządów, oddziałów i innych jednostek organizacyjnych NKWD ZSRR. Wywiad zagraniczny występujący w struktuże NKWD ZSRR jako 1. Zarząd NKWD ZSRR, jego strukturę, kierownictwo m.in. naczelnik, zastępcy naczelnika, naczelnicy oddziałów, wydziałów i strukturę oraz stan liczebny który wynosił w centrali 248 osób został wprowadzony w życie w nocy z 11 na 12 sierpnia 1941 roku rozkazem NKWD ZSRR nr 001059. Struktura organizacyjna 1. Zarządu NKWD ZSRR i kierownictwo na 12 sierpnia 1941 r. przedstawiała się następująco

  • naczelnik 1 Zarządu NKWD ZSRR: starszy major BP od 14 lutego 1943 Komisarz BP 3 rangi – Paweł Fitin →31.07.1941-12.05.1943
zastępcy naczelnika 1. Zarządu NKWD ZSRR
  • Szkoła specjalnego Przeznaczenia naczelnik kapitan BP → Władimir Szarmazanaszwili
  • 7. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR
  • 2. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Bałkany major BP Wasylij Jakowlew
  • major BP – Wasylij Zarubin → 11.08.1941-10.10.1941
  • 9. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR
  • Paweł Sudopłatow → 21.11.42–14.05.43
  • 4. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Skandynawia
  • Grupa A
  • st. major BP – Nikołaj Mjelnikow → 01.09.41–30.11.41
  • st. major BP od 14 lutego 1943 roku, Komisarz BP 3 rangi – Piotr Szarija → 11.08.41– 12.05.43 lub do
  • 8. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Bliski Wschód, Kaukaz emigracja
  • st. major BP – Paweł Sudopłatow →11.08.41–18.01.42
  • 5. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Anglo-Amerykański
  • 1. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Aleksandr Korotkow
  • 3. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR Europa Zachodnia
  • 10. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR łączność
  • Grupa B
  • st. major Bezpieczeństwa Państwowego – Naum Eitingon → 11.08.1941–01.09.1941
  • 6. Oddział 1. Zarządu NKWD ZSRR
  • Sekretariat: Nikołaj Bondarenko


                                     

2. I Zarząd Główny KGB

W 1954 roku w ZSRR dokonano reorganizacji organów bezpieczeństwa i wywiadu. Reorganizacja z marca 1954 roku była dokładnym powtórzeniem zmian w radzieckim systemie bezpieczeństwa z 1946 roku, kiedy zostało utworzone Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR MGB i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ZSRR MWD. W marcu 1954 roku z MWD zostały wydzielone dwa największe piony tej instytucji, m.in. pion policji politycznej reprezentowany przez I Zarząd Główny MWD oraz pion wywiadu zagranicznego, którym się zajmował II Zarząd Główny MWD. W wyniku tej zmiany powstał oddzielny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego KGB. Jednym z dziewięciu Zarządów Głównych był Pierwszy Zarząd Główny, Pierwoje Gławnoje Uprawlenie – PGU, zajmujący się wywiadem zagranicznym.

Pierwsza instytucja zajmująca się wywiadem zagranicznym w ZSRR Wydział Zagraniczny CzeKa liczyła 70 osób. W połowie lat siedemdziesiątych XX wieku I Zarząd Główny KGB był najpotężniejszą instytucją wywiadowczą na świecie, a rozległa sieć jego rezydentur i agentury obejmowała wszystkie większe miasta świata.

                                     

2.1. I Zarząd Główny KGB Przysięga PZG

Po zakończeniu szkolenia przygotowującego wszyscy oficerowie wywiadu PZG składali następującą przysięgę:

Ceniąc wysoko pokładane we mnie zaufanie partii i ojczyzny, będąc głęboko wdzięczny za decyzję wysłania mnie na odpowiedzialny odcinek frontu walki o bezpieczeństwo interesów narodu chcąc być wartościowym synem ojczyzny, przyrzekam raczej poświęcić życie niż zdradzić powierzone mi tajemnice lub oddać w ręce wroga materiały, mogące narazić na polityczną szkodę interesy państwa. Przyrzekam bez wytchnienia służyć partii, ojczyźnie i narodowi sowieckiemu.

                                     

2.2. I Zarząd Główny KGB Naczelnicy PZG

Pierwszym naczelnikiem PZG został były naczelnik II Zarządu Głównego MWD, Aleksandr Paniuszkin. Podczas sprawowania swojej funkcji Paniuszkin zajmował się m.in. tzw. mokrymi robotami, na przykład osobiście nadzorował szkolenie zawodowego zabójcy KGB, Nikołaja Chochłowa, który był przygotowywany do zamordowania Gieorgija Okołowicza, jednego z liderów organizacji NTS na terenie Niemiec Zachodnich. Osobiście nadzorował także szkolenie innego zawodowego zabójcy, Bohdana Stiszynskiego, który dokonał zabójstwa Lwa Rebeta.

Paniuszkin odszedł ze stanowiska naczelnika PZG w 1955 roku, na jego miejsce przyszedł Aleksandr Sacharowski, który stał na czele PZG przez następne 15 lat, do 1972 roku. Zastąpił go wtedy Fiodor Mortin, który zarządzał wywiadem radzieckim zaledwie przez 2 lata, do 1974 roku. W 1974 roku na miejsce naczelnika PZG przyszedł generał armii Władimir Kriuczkow, były szef sekretariatu ówczesnego przewodniczącego KGB, Jurija Andropowa. Kriuczkow przez następne 14 lat stał na czele PZG, w 1988 roku zastąpił na stanowisku przewodniczącego KGB generała armii, Wiktora Czebrikowa. Na jego miejsce naczelnika PZG przyszedł Leonid Szebraszyn, który został ostatnim naczelnikiem PZG KGB, w 1991 roku – został na krótko pełniącym obowiązki przewodniczącego KGB.



                                     

2.3. I Zarząd Główny KGB Struktura Pierwszego Zarządu Głównego

  • Sekretariat
  • Instytut wywiadowczy
  • Sekcja poczty dyplomatycznej
  • Pomocnicze jednostki administracyjne i operacyjne
  • Finanse
  • Kurierzy
  • Komitet partyjny
  • Personel
  • Zastępcy
  • Kierownik
  • Biblioteka operacyjna
  • Administracja

Zarządy i służby:

  • Zarząd K – kontrwywiad
  • Służba A VIII Zarządu Głównego – sekcja kodów
  • Zarząd T – działania aktywne
  • Zarząd R – planowanie operacyjne i analizy
  • Służba A – dezinformacja i tajne akcje
  • Służba R – łączność radiowa
  • Zarząd S – nielegalni agenci – tzw. nielegały
  • Zarząd I – komputery
  • Zarząd RT – operacje wewnątrz ZSRR
  • Zarząd Informacji wywiadowczej – analiza i ocena danych
  • Zarząd OT – wsparcie operacyjne i techniczne

Wydziały:

  • Wydział 12 – Dokumentacja i archiwa
  • Wydział 9 – Afryka anglojęzyczna
  • Wydział 8 – Afganistan, Iran, Jordania, Izrael, Turcja
  • Wydział 5 – Beneluks, Francja, Hiszpania, Portugalia, Szwajcaria, Grecja, Włochy, Jugosławia, Albania, Rumunia
  • Wydział 15 – kraje arabskie i Egipt
  • Wydział 6 – Chiny, Wietnam, Laos, Kambodża, Korea Północna
  • Wydział 10 – Afryka francuskojęzyczna
  • Wydział 4 – NRD, RFN, Austria
  • Wydział 14 – Indie, Sri Lanka, Pakistan, Nepal, Bangladesz, Birma
  • Wydział 16 – emigranci
  • Wydział 2 – Ameryka Łacińska
  • Wydział 3 – Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia, Skandynawia
  • Wydział 1 – USA, Kanada
  • Wydział 13 – Nasłuch radiowy i łamanie szyfrów zachodnich
  • Wydział 11 – Łączność z krajami socjalistycznymi
  • Wydział 7 – Tajlandia, Indonezja, Japonia, Malezja, Singapur Filipiny
  • Wydział 17 – łączność z krajami rozwijającymi się
Przed reorganizacją w 1967 roku Wydziały 12, 13, 14 nie istniały, były wydziałami 17, 18, 19
                                     

2.4. I Zarząd Główny KGB Struktura rezydentury KGB

  • Redakcja raportów
  • Personel operacyjny
  • Personel techniczny
  • Rezydent
  • Pion: PR – Wywiad polityczny, gospodarczy, wojskowo-strategiczny, środki aktywne
  • Pion: KR – Kontrwywiad i bezpieczeństwo
  • Oficer bezpieczeństwa 9-obiektowy ambasady
  • IMPULS – Stacja nasłuchu i radiowywiadu
  • Pion: X – Wywiad naukowo-techniczny
  • rezerwiści specjalni
  • Oficer operacyjnego wsparcia technicznego
  • Pion: N – Wsparcie nielegałów
  • Pion: EM – Rozpoznanie emigracji
  • Pion: SK – Kolonia sowiecka
  • Kierowca operacyjny
  • Sekretarka maszynistka
  • Oficer pionu RP radiowywiadu
  • Pion: I – Komputery
  • Szyfrant radiooperator
  • Księgowy
                                     

3. Rozwiązanie KGB

W sierpniu 1991 roku na stanowisku przewodniczącego KGB stanął Władimir Bakatin. Zastąpił on pełniącego obowiązki Leonida Szebarszyna, wcześniej naczelnika PZG. Bakatin rozpoczął urzędowanie na stanowisku przewodniczącego KGB od zmian kadrowych na szeroką skalę i zapowiedzi zasadniczych zmian strukturalnych, które miały polegać na rozbiciu Komitetu na kilka służb specjalistycznych. Pierwszą znaczną decyzją co do ograniczenia znaczenia siły i w końcu zdemobilizowania całego KGB było wyodrębnienie ze struktur Komitetu wojsk ochrony pogranicza i przydzielenia ich do Ministerstwa Obrony Narodowej ZSRR, później weszły one w skład Federalnej Służby Granicznej. Potem Bakatin pozbawił KGB kontrwywiadu wojskowego, czyli III Zarządu Głównego KGB, który działał we wszystkich jednostkach radzieckich sił zbrojnych. W połowie listopada 1991 roku Bakatin zabrał się za najpotężniejszy zarząd KGB – I Zarząd Główny – już w grudniu 1991 roku na bazie I Zarządu Głównego KGB powstała Centralna Służba Wywiadowcza, którą następnie przemianowano na Służbę Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej.